Западные рубежи Монголии в начале XX в. и тувинцы
https://doi.org/10.22162/2500-1523-2025-3-461-489
Аннотация
Введение. Монголы и тувинцы, расселенные с запада от границы Монголии, долгое время жили по соседству и в определенной степени участвовали в событиях в регионе. Цель статьи ― рассмотреть, как тувинцы участвовали в событиях, происходивших в западной Монголии в первой половине XX в. Результаты. В начале XX в. Монголии и Тувы начали освободительную борьбу против маньчжурской династии Цин. Борьба за независимость началась с изгнания китайских торговых компаний с берегов рек Тес, Хандгаит и Торхилог, а затем увенчалась освобождением г. Ховда (Кобдо), в котором приняли участие более 500 тувинцев.
Более того, в 1921 г. более 50 тувинских солдат во главе с Наранбаатаром объединили свои силы с Хасбаатаром, Дамбадоржем и правительственной армией Западной границы, чтобы освободить регион от оставшихся белогвардейских сил. В 1930 г. повстанцы из монастыря Тугсбуянтин хурэ, расположенного в аймаке Чандмани-Уул, также попытались установить контакт с тувинцами, которые в свою очередь предложили создать государство в сотрудничестве с дербетами.
Об авторе
Наранжаргал Норовсамбуу
Институт международных исследований Академии наук Монголии (д. 15–4, 4 квартал, ул. Барун Сэлби, район Чингелтей, 15170 Улан-Батор, Монголия)
Монголия
Монголия
кандидат исторических наук, научный сотрудник
Список литературы
1. оны Монголын хувьсгалын 2021 ― 1921 оны Монголын хувьсгалын түүхийн өгүүллүүд. 2-р боть. Ардын журамт цэрэг ба Монгол орныг чөлөөлөх цэргийн ажиллагаа / эрхэлсэн Г. Мягмарсамбуу, эмхэтгэсэн Н. Мягмар, Г. Цэрэнсугар (= История Монгольской революции 1921 года. Т. 2. Народная революционная армия и военные операции по освобождению Монголии / под ред. Г. Мягмарсамбуу, сост. Н. Мягмар, Г. Цэрэнсугар). Улаанбаатар: Соёмбо, 2021. Х. 134–137.
2. Алтантугс 2022 ― Алтантөгс Н. Ховд хотыг манж сайдаас чөлөөлөхөд барга гүн Ж. Дамдинсүрэнгийн гүйцэтгэсэн үүрэг (= Роль баргинского князя Ж. Дамдинсурэна в освобождении города Ховда от маньчжурского наместника // Ховдыг манжаас чөлөөлсөн нь. Эмхэтгэж эрхлэн хэвлүүлсэн На. Сүхбаатар, Ү. Мөнхдагва (= Освобождение Ховда от маньчжурского господства / под ред. На. Сухбаатара, У. Мунхдагвы). Улаанбаатар: Соёмбо, 2022. Т. 43–54.
3. Амитан 2015 ― Амитан Н. Түмэндэлгэр жавын намтар, түүхэнд холбогдох ам дамжин өвлөгдсөн зарим нэг баримтууд (= Некоторые устные сведения, связанные с жизнью и деятельностью Далай-хана Тумэндэлгэржава) // Далай хан Түмэндэлгэржав-140/ Баруун монголын түүх соёл. Эмхэтгэж, эрхлэн хэвлүүлсэн На. Сүхбаатар (= Далай-хан Тумэндэлгэржав-140. История и культура Западной Монголии / под ред. На. Сухбаатара) (Bibliotheca oiratica–L). Улаанбаатар: Соёмбо принтинг, 2015. Х. 91–103.
4. Аранчын 2021 ― Аранчын Ю. Л. Шиитпирлиг базым (= Решающий шаг) // Хомду дайыны: эртем болгаш салгалдарның сактыышкыннарында (= Ховдская война: в исследованиях и материалах по истории и культуре). Кызыл: Аныяк, 2021. 272 х.
5. Баруун хязгаар 2022 ― Баруун хязгаар 1921 онд (өгүүлэл, дуртгал, нийтлэл). Эмхэтгэж, эрхлэн хэвлүүлсэн: На. Сүхбаатар, Н. Наранжаргал. (= Западный край в 1921 году (статьи, воспоминания, публикации) / под ред. На. Сухбаатара, Н. Наранжаргала.) Улаанбаатар: Соёмбо, 2022. 128 х.
6. Батбаяр 1972 ― Батбаяр Н. Өндөрт хатгасан туг (= Знамя, возвышающееся на высотах).Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар, 1972. 195 х.
7. Батсурэн 2022 ― Батсүрэн Б. 1912 оны Ховдын байлдааны тухай (= О Ховдском сражении 1912 года) // Ховдыг манжаас чөлөөлсөн нь. Эмхэтгэж эрхлэн хэвлүүлсэн На.Сүхбаатар, Ү. Мөнхдагва (= Освобождение Ховда от маньчжурского господства / под ред. На. Сухбаатара, E. Мунхдагвы). Улаанбаатар: Соёмбо, 2022. Х. 141–178.
8. Белов 1997 ― Белов Е. А. Россия и Китай в начале XX века. Русско-китайские противоречия в 1911–1919 гг. М.: Ин-т востоковедения РАН, 1997. 314 с.
9. БНМАУ-н түүх 1968 ― БНМАУ-н түүх. Дэд боть. (= История МНР. Т. 2). Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн хэрэг эрхлэх хорооны хэвлэлийн газар, 1968. 443 с.
10. Бурдуков 1987 ― Бурдуков А. В. Хуучин ба шинэ Монголд (= В старой и новой Монголии). Орчуулсан Э.Базаржав (= пер. Э. Базаржава). Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар, 1987. 261 х.
11. Гаадан 2023 ― Гаадан Х. Мартуузай хэмээн өгүүлсэн элдэв зүйл (= Рассказы о Марзуузае). Biography Serica-IV. Улаанбаатар: Соёмбо, 2023. 188 х.
12. Гонгор 1970 ― Гонгор Д. Халх товчоон тэргүүн дэвтэр (= Краткая история Халхи. Т. 1). Улан-Батор: Улсын хэвлэлийн газар, 1970. 339 х.
13. Гонгор 2006 ― Гонгор Д. Ховдын хураангуй түүх. 2 дахь хэвл (= Краткая история Ховда. 2-е изд.). Улаанбаатар: Соёмбо, 2006. 197 х.
14. Долгорсурэн 1966 ― Долгорсүрэн Ц. Толбо нуурын баатарлаг хамгаалалт (= Героическая оборона Толбо-нуура) // Ардын армийн Улс төрийн газрын сэтгүүл. «Ардын арми» (= Журнал Политического управления Народной армии «Ардын арми»). № 1. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар, 1966. Х. 70–76.
15. Дэндэв 2010 ― Дэндэв Л. Монголын түүхийн эх сурвалж 1911–1921 Эмхэтгэж хэвлэлд бэлтгэсэн О. Батсайхан (= Источники по истории Монголии, 1911–1921 гг. / cост. О. Батсайхан). Улаанбаатар: Адмон, 2010. Х. 207–208.
16. Кабо 1934 ― Кабо Р. М. Очерки истории и экономики Тувы. Ч. I. Дореволюционная Тува. М.; Л.: Гос. соц.-экон. изд-во, 1934. 201 с.
17. Канзай 2021 ― Канзай А. К. Хосталгаже орук (= Дорога к свободе ) // Хомду дайыны: эртем болгаш салгалдарның сактыышкыннарында (= Ховдская война: исследованиях и материалах по истории и культуре). Кызыл: Аныяк, 2021. С. 48–56..
18. Маннай-Оол 1998 ― Маннай-оол М. Х. Хомду дайыны (= Ховдская война) // Улуг-Хем. № 1(23/100). Кызыл: Тувинское кн. изд-во, 1998. C. 127‒140.
19. Монгол ардын 1982 ― Монгол ардын журамт цэргийн дуртгалууд. Тэргүүн дэвтэр (= Воспоминания бойцов Народной революционной армии Монголии. Т. 1). Улан-Батор: Улсын хэвлэлийн газар, 1982. СХ. 3–55.
20. Монгол ардын 1985 ― Монгол ардын журамт цэргийн дуртгалууд. Дэд дэвтэр (= Воспоминания бойцов Народной революционной армии Монголии. Т. 2). Улан-Батор: Улсын хэвлэлийн газар, 1985. Х. 589–592.
21. Монгол цэргийн 1996 ― Монгол цэргийн түүхийн товчоон (1911–1990)-ээд он. Дэд дэвтэр (= Краткая история монгольской армии (1911–1990 гг.). Т. 2). Улан-Батор: Ньюс хэвлэлийн газар, 1996. 565 х.
22. Мягмарсамбуу 2022 ― Мягмарсамбуу Г. Ховд, Баруун хязгаарыг манж, хятад цэргээс чөлөөлсөн нь (= Освобождение Ховда и Западного края от маньчжурских и китайских войск) // Ховдыг манжаас чөлөөлсөн нь. Эмхэтгэж эрхлэн хэвлүүлсэн На. Сүхбаатар, Ү. Мөнхдагва (= Освобождение Ховда от маньчжурского господства / под ред. На. Сухбаатара, У. Мунхдагвы). Улан-Батор: Соёмбо, 2022 С. 26–42.
23. Нямдорж 2015 ― Нямдорж Б. Дөрвөд, баядын хошуунд шинэ тулгар монгол улсад дагаар орсон нь (= Вхождение дербетского и баитского аймаков в состав молодого монгольского государства) // Далай хан Түмэндэлгэржав-140. Баруун монголын түүх соёл. Эмхэтгэж, эрхлэн хэвлүүлсэн На. Сүхбаатар (= Далай-хан Тумэндэлгэржав-140. История и культура Западной Монголии / под ред. На. Сухбаатара) (Bibliotheca oiratica–L). Улаанбаатар: Соёмбо, 2015. Х. 67–68.
24. Нацагдорж 1963 ― Нацагдорж Ш. Манжийн эрхшээлд байсан Халхын хураангуй түүх (= Краткая история Халхи под властью маньчжуров (1691–1911)). Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар, 1963. 282 х.
25. Нямдорж 2022 ― Нямдорж Р. Ховд хотыг манжаас чөлөөлөхөд оролцсон түүхэн зүтгэлтнүүдийн гүйцэтгэсэн үүргийн тухай асуудалд (= О роли исторических деятелей, участвовавших в освобождении города Ховда от маньчжурского господства) // Ховдыг манжаас чөлөөлсөн нь. Эмхэтгэж эрхлэн хэвлүүлсэн На. Сүхбаатар, Ү. Мөнхдагва (= Освобождение Ховда от маньчжурского господства / под ред. На. Сухбаатара, У. Мунхдагвы). Улаанбаатар: Соёмбо, 2022. Х. 77–85.
26. Нямдорж 2014 ― Нямдорж Б. ХХ зууны эхэн үеийн баруун хойд Монголын түүхийн чухал сурвалж (= Важный источник по истории северо-западной Монголии начала XX века). Улаанбаатар: Соёмбо, 2014. 84 тх.
27. Орос дахь монгол 1995 ― Монгол Орос дахь Монгол угсааны улсууд. Нягталсан Л. Жамсран (= Население монгольского происхождения в России / под ред. Л. Жамсрана). Улаанбаатар: Сүхбаатар, 1995. 140 х.
28. Салчак, Баярсайхан 2025 ― Салчак В. С., Баярсайхан Б. Ховдыг чөлөөлөх дайнд тувачуудын оролцоо (= Участие тувинцев в войне за освобождение Ховда) // Oiratica (Түүх соёл, хэл бичиг, аман зохиол судлалын эрдэм шинжилгээний бичиг) (= Ойратика. Сборник научных трудов по истории, культуре, языку и устному народному творчеству). T. III. Улаанбаатар: Соёмбо, 2025. Х. 67‒74.
29. Сандаг 2018 ― Сандаг Ш. Монголын улс төрийн гадаад харилцаа (1850‒1919) / Эмхэтгэн хэвлүүлсэн О. Батсайхан, У. Загдцэсэм (= Сандаг Ш. Внешнеполитические отношения Монголии (1850–1919) / под ред. О. Батсайхана, У. Загдцэсэма). Улаанбаатар: Соёмбо, 2018. 199 х.
30. Сухбаатар 2000 ― Сүхбаатар На. Баруун хязгаарын нийгэм-улс төрийн хөгжлийн түүхэн тойм (ХХ зууны эхэн үеэс 1930-аад он) (= Исторический обзор социально-политического развития Западного края (с начала XX века до 1930-х гг). Улаанбаатар: Соёмбо, 2000. 192 х.
31. Улаан оторч 2021 ― Улаан оторч. Толбо нуур (= Улан оторч. Озеро Толбо) (Biography Serica–XVI). Улаанбаатар: Соёмбо, 2021. 65 х.
32. Харунова, Харунов 2023 — Харунова М. М.-Б., Харунов Р. Ш. О тувинцах в Кобдинском сражении 1912 г. Век спустя // Вестник Института востоковедения РАН. 2023. № 1. С. 116‒126.
33. Чойбалсан 1942 ― Чойбалсан. Ардын Хатанбаатар Магсаржав (= Народный Хатанбатор Максаржав). Улаанбаатар: Хэвлэх үйлдвэр, 1942. 43 т.
34. Шурхуу 2007 ― Шүрхүү. Ховд хотыг чөлөөлөхөд Тагна урианхайгаас цэрэг дайчилсан асуудалд-Монголын үндэсний хувьсгал-95. (= О мобилизации войск из Тагна-Урианхая в освобождении города Ховда// Национальная монгольская революция – 95). Улаанбаатар: Цоморлиг төв, 2007. 240 х.
35. Шурхуу 2018 — Шүрхүү Д. Монгол, Тувагийн адилсал, ондоошил болон хоёр талын харилцааны хувьсал өөрчлөлт (ХХ зууны эхэн хагас) (= Сходство и различия Монголии и Тувы, эволюция двусторонних отношений (первая половина XX века)) // Монгол Улсын гадаад харилцаа: түүх, орчин үе (= Внешние отношения Монголии: история и современность). Улаанбаатар: Cоёмбо, 2018. Х. 392‒409.
Рецензия
Для цитирования:
Норовсамбуу Н. Западные рубежи Монголии в начале XX в. и тувинцы. Монголоведение. 2025;17(3):461-489. https://doi.org/10.22162/2500-1523-2025-3-461-489
For citation:
Norovsambuu N. The Western Borders of Mongolia at the Beginning of the 20th Century and the Tuvans. Mongolian Studies. 2025;17(3):461-489. (In Russ.) https://doi.org/10.22162/2500-1523-2025-3-461-489
Просмотров:
191
JATS XML
Контент доступен под лицензией Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 License.
Послать статью по эл. почте 